Iyatta Chauthi Swadhyay Free Pdf : इयत्ता चौथी परिसर अभ्यास भाग २ धडा ६ ते १० स्वाध्याय प्रश्नोत्तरे PDF मोफत डाउनलोड करा. सोप्या भाषेत उत्तरे, परीक्षा तयारीसाठी उपयुक्त अभ्यास साहित्य.
धडा. 6 स्वराज्यस्थापनेची प्रतिज्ञा | स्वाध्याय प्रश्नोत्तरे
१. रिकाम्या जागी योग्य शब्द लिहा
१) पुण्याच्या नैऋत्येला असलेले ______ देवालय मोठे रमणीय स्थान होते.
उत्तर : रायरेश्वराचे
२) मावळात ठिकठिकाणी काही ______ मंडळी आपापली वतने सांभाळत बसली होती.
उत्तर : देशमुख
३) रोहिडेश्वराची शिवरायांनी स्वतंत्र ______ तयार केली होती.
उत्तर : मुद्रा
४) राजमुद्रा म्हणजे ______ स्वप्नाची मंत्रच होती.
उत्तर : स्वराज्याच्या
५) प्रतिपदेच्या चंद्रकोरीप्रमाणे वाढत जाणारी शिवरायांची ______ लोकांच्या मनात निर्माण झाली.
उत्तर : राजमुद्रा
READ MORE :
इयत्ता चौथी परिसर अभ्यास स्वाध्याय प्रश्न उत्तरे
२. रिकाम्या जागी कंसातील योग्य शब्द निवडून वाक्ये पूर्ण करा
१) रायरेश्वरच्या मंदिरात स्वराज्याची शपथ ______ साली घेतली.
उत्तर : १६४५
२) रायरेश्वरच्या देवालयातून सारे मावळे बाहेर पडले, ते ______ आणाभाका घेऊनच.
उत्तर : स्वराज्याच्या
३) मावळात ठिकठिकाणी राहणाऱ्या देशमुख मंडळींनी आपल्या ______ लोभामुळे विभाजन केले होते.
उत्तर : वतना
४) शिवरायांची स्वतंत्र राजमुद्रा ______ तयार केली होती.
उत्तर : शहाजीराजांनी
५) त्या काळात राजमुद्रा ______ भाषेत कोरलेली असे.
उत्तर : संस्कृत
READ MORE :
छत्रपती शिवाजी महाराजांची मराठीत संपूर्ण माहिती येथे वाचा .
३. ‘अ’ गट व ‘ब’ गट यांची योग्य जोड्या लावा | Iyatta Chauthi Swadhyay Free Pdf
अ गट ब गट
शाहाजीराजे शिवरायांचे सासरे
शिवराय हिंदवी स्वराज्याचे नेते
बाळाजी पासलकर मावळ भागातील वतनदार
४. पुढील विधान चूक की बरोबर ते लिहा
१) शिवरायांच्या आवाहनामुळे मावळे सर्वजण त्यांच्या मदतीला आले.
उत्तर : बरोबर
२) रायरेश्वराच्या मंदिरात घडलेला प्रसंग जिजाबाईंना सांगितल्यावर त्या समाधानी झाल्या नाहीत.
उत्तर : चूक
३) मावळ प्रदेशातील सर्व भाग शिवरायांना आधीपासून माहिती होता.
उत्तर : बरोबर
४) स्वधर्म हवा त्याच्यावर दुसऱ्या धर्माचा द्वेष नको, असे शिवरायांचे धोरण होते.
उत्तर : बरोबर
५. पुढील प्रश्नांची एका वाक्यात उत्तरे लिहा
१) रायरेश्वराच्या देवळात शिवरायांनी सर्वांना काय सांगितले?
उत्तर : रायरेश्वराच्या देवळात शिवरायांनी हिंदवी स्वराज्य स्थापण्याची शपथ घेण्यास सांगितले.
२) जिजाबाईंना कोणता विश्वास वाटू लागला?
उत्तर : शिवराय स्वराज्य स्थापन करतील असा विश्वास जिजाबाईंना वाटू लागला.
३) शिवरायांनी कोणत्या गोष्टींची बारीक माहिती मिळवली?
उत्तर : शिवरायांनी घाट, वाटा, किल्ले आणि प्रदेशांची माहिती मिळवली.
४) शिवरायांनी कोणत्या गोष्टींना आळा घालण्याचे ठरवले?
उत्तर : शिवरायांनी अन्याय, अत्याचार आणि स्वार्थी वतनदारीला आळा घालण्याचे ठरवले.
६. पुढील प्रश्नांची दोन ते तीन वाक्यांत उत्तरे लिहा
(१) रायरेश्वराच्या मंदिरात शिवरायांनी आपल्या कोणत्या व्यथा सर्वांना सांगितल्या?
उत्तर :
शिवरायांनी महाराष्ट्रातील लोकांवर होणारा अन्याय व अत्याचार यांची व्यथा सांगितली.
परकीय सत्तेमुळे लोकांचे हाल होत असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले.
म्हणून स्वराज्य निर्माण करणे आवश्यक असल्याचे त्यांनी सांगितले.
(२) शिवरायांचे कोणते ध्येय होते?
उत्तर :
शिवरायांचे ध्येय हिंदवी स्वराज्य निर्माण करणे हे होते.
लोकांना न्याय, स्वातंत्र्य आणि सुरक्षितता देणे हा त्यांचा उद्देश होता.
(३) शिवरायांच्या कोणत्या निश्चयास सुरुवात झाली?
उत्तर :
रायरेश्वराच्या मंदिरात शिवरायांनी स्वराज्य स्थापनेचा निश्चय केला.
तेव्हापासून स्वराज्य उभारणीच्या कार्याला सुरुवात झाली.
७. प्रत्येकाची तीन ते चार वाक्यांत माहिती लिहा
स्वराज्याची शपथ
रायरेश्वराच्या मंदिरात शिवरायांनी आपल्या सहकाऱ्यांसमवेत हिंदवी स्वराज्याची शपथ घेतली.
ही घटना १६४५ साली घडली.
या शपथेने स्वराज्य स्थापनेच्या कार्याला सुरुवात झाली.
यामुळे शिवरायांच्या कार्याला नवीन दिशा मिळाली.
शिवरायांची राजमुद्रा
शिवरायांची राजमुद्रा ही स्वराज्याचे प्रतीक होती.
ती संस्कृत भाषेत लिहिलेली होती.
राजमुद्रेमध्ये स्वराज्य वाढत जावे असा संदेश होता.
ती स्वराज्याच्या ध्येयाची आठवण करून देत असे.
आकारिक मूल्यमापन – स्वराज्यस्थापनेची प्रतिज्ञा | इयत्ता चौथी इतिहास
१. तोंडीकाम
१) स्वराज्यस्थापनेची प्रतिज्ञा शिवरायांनी वयाच्या कितव्या वर्षी घेतली?
उत्तर : शिवरायांनी स्वराज्यस्थापनेची प्रतिज्ञा वयाच्या सुमारे १६ व्या वर्षी घेतली.
२) स्वराज्य स्थापन व्हावे, अशी कोणाची इच्छा आहे, असे शिवराय आपल्या सवंगड्यांना सांगतात?
उत्तर : स्वराज्य स्थापन व्हावे, अशी देवाची आणि जनतेची इच्छा आहे, असे शिवराय आपल्या सवंगड्यांना सांगतात.
३) आपण शपथ का घेतो?
उत्तर : एखादे महत्त्वाचे कार्य पूर्ण करण्याचा दृढ निश्चय दाखवण्यासाठी आपण शपथ घेतो.
४) मावळातील देशमुख मंडळी आपापसांत का भांडत असत?
उत्तर : वतने आणि स्वार्थ यांमुळे मावळातील देशमुख मंडळी आपापसांत भांडत असत.
५) राजमुद्रेचा उपयोग कोठे केला जात असे?
उत्तर : राजमुद्रेचा उपयोग राज्याच्या कागदपत्रांवर आणि आज्ञापत्रांवर केला जात असे.
२. जीवन कौशल्याधारित उपक्रम / प्रकल्प / कृती
(१) समानानुभूती
शिवरायांच्या स्वराज्यस्थापनेच्या प्रसंगाचे नाट्यीकरण करा.
वर्गातील विद्यार्थ्यांना मावळे आणि शिवराय यांच्या भूमिका देऊन संवाद म्हणण्यास सांगा.
यामुळे विद्यार्थ्यांना त्या ऐतिहासिक प्रसंगाची जाणीव व समज अधिक चांगली होते.
(२) उपक्रम | Iyatta Chauthi Swadhyay Free Pdf
तुमच्या वर्गातील दोन मुले घरच्या आर्थिक किंवा कौटुंबिक कारणांमुळे वर्गात नेहमी अनुपस्थित असतात. त्यांना सातत्याने शाळेत यावे यासाठी तुम्ही काय कराल याची योजना लिहा.
उत्तर :
- मी त्या मुलांशी प्रेमाने बोलून त्यांना शाळेत येण्याचे महत्त्व समजावून सांगेन.
- त्यांच्या पालकांशी संपर्क करून शिक्षणाचे फायदे सांगीन.
- शिक्षकांची मदत घेऊन त्यांना आवश्यक शैक्षणिक मदत देण्याचा प्रयत्न करेन.
- त्यामुळे त्या मुलांना शाळेत नियमित येण्याची प्रेरणा मिळेल.
धडा . 7 स्वराज्याचे तोरण बांधले | स्वाध्याय प्रश्नोत्तरे (इयत्ता चौथी इतिहास)
१. रिकाम्या जागी कंसातील योग्य पर्याय निवडून वाक्य पूर्ण करा
१) शिवरायांकडे पुणे, सुपे, चाकण व ______ या परगण्यांची जहागीर होती.
उत्तर : इंदापूर
२) तोरणा किल्ला ______ खोऱ्यात आहे.
उत्तर : कानद
३) शिवरायांनी ______ हिंदवी स्वराज्याचे तोरण बांधावे, असे ठरवले.
उत्तर : तोरण्यावर
४) तोरणा ताब्यात घेताना ______ या वीरांनी दरवाज्यावर मर्दानी निशाण उभारले.
उत्तर : बाजी पासलकर
५) शिवरायांनी तोरणा किल्ल्याला ______ हे नाव दिले.
उत्तर : प्रचंडगड
६) मुरुंबदेवच्या किल्ल्याला शिवरायांनी ______ हे नाव दिले.
उत्तर : राजगड
७) स्वराज्याची पहिली राजधानी ______ ही सजली.
उत्तर : राजगड
२. पुढील विधान चूक की बरोबर ते लिहा
१) शिवरायांकडे फौजेचे अफाट बळ नसल्याने स्वराज्याचा त्यांना निश्चय डळमळीत झाला.
उत्तर : चूक
२) तोरणा ताब्यात घेताना कोणतीही कोंडी झाली नाही.
उत्तर : बरोबर
३) राजगडावर एकापेक्षा एक भक्कम बुरुज व तटबंदी होती.
उत्तर : बरोबर
४) वारा मावळातील किल्ले जिंकत असताना शिवरायांना फार कष्ट करावे लागले.
उत्तर : बरोबर
३. पुढील प्रश्नांची एका वाक्यात उत्तरे लिहा
१) महाराष्ट्रावर कोणत्या चार सत्ता हुकमत गाजवत होत्या?
उत्तर : महाराष्ट्रावर आदिलशाही, मुघलशाही, पोर्तुगीज आणि सिद्धी या चार सत्ता राज्य करत होत्या.
२) ‘मावळ’ म्हणजे काय?
उत्तर : सह्याद्री पर्वतरांगांतील डोंगराळ प्रदेशाला मावळ असे म्हणतात.
३) शिवरायांनी तोरणा किल्ल्यावर कोणकोणत्या अधिकाऱ्यांची नेमणूक केली?
उत्तर : शिवरायांनी तोरणा किल्ल्यावर किल्लेदार, सरनौबत आणि सबनीस यांची नेमणूक केली.
४) तोरणा किल्ल्याला ‘तोरणा’ हे नाव का पडले?
उत्तर : किल्ल्यावर तोरणासारखी उंच रचना असल्यामुळे त्याला तोरणा असे नाव पडले.
५) तोरणा किल्ल्याच्या दुरुस्तीचे काम करताना काय घडले?
उत्तर : दुरुस्ती करताना किल्ल्यात मोठा खजिना सापडला.
६) शिवरायांनी आदिलशहाला कोणते उत्तर पाठवले?
उत्तर : शिवरायांनी किल्ले स्वराज्याच्या रक्षणासाठी घेतल्याचे उत्तर पाठवले.
७) राजगडावर शिवरायांनी कोणते किल्ले ताब्यात घेतले?
उत्तर : राजगडावरून शिवरायांनी तोरणा, कोंढाणा आणि पुरंदर हे किल्ले ताब्यात घेतले.
४. पुढील विधानांचे दोन ते तीन वाक्यांत स्पष्टीकरण करा
(१) पुरंदरचा किल्ला लवकर हस्तगत केला पाहिजे, असे शिवरायांनी मावळ्यांना सांगितले.
उत्तर : पुरंदर हा महत्त्वाचा आणि बळकट किल्ला होता.तो स्वराज्यासाठी सुरक्षितता देणारा होता.म्हणून शिवरायांनी तो किल्ला लवकर ताब्यात घेण्याचा निर्णय घेतला.
(२) स्वराज्याचे तोरण बांधण्यासाठी शिवरायांनी तोरणा किल्ल्याची निवड केली.
उत्तर : तोरणा किल्ला उंच आणि मजबूत होता.तो स्वराज्य उभारणीसाठी योग्य ठिकाण होता.म्हणून शिवरायांनी तोरणा किल्ला ताब्यात घेऊन स्वराज्याची सुरुवात केली.
धडा. 8 स्वकीय शत्रूंचा बंदोबस्त | स्वाध्याय प्रश्नोत्तरे
१. रिकाम्या जागी योग्य पर्याय निवडून वाक्य पूर्ण करा
१) शिवरायांच्या अवतीभवती ______ मावळातील मावळे गोळा झाले.
उत्तर : बारा
२) शिवरायांना विरोध करणाऱ्या मंडळींना शिवरायांच्या ______ हेवा वाटे.
उत्तर : कर्तृत्वाचा
३) खेडेबारी आणि बाजी शिर्के यांनी ______ भागात धुमाकूळ घातला.
उत्तर : कोकण
४) १६४७ साली ______ मरे पावल्यानंतर त्याच्या वारसांमध्ये जहागिरीसाठी भांडणे झाली.
उत्तर : जावळीचे मोरे
५) जावळीच्या विजयाने ______ प्रदेश काबीज झाला.
उत्तर : कोकण
६) स्वराज्याच्या किल्ल्याला शिवरायांनी ______ हे नाव दिले.
उत्तर : रायगड
७) भोरप्या डोंगरावर शिवरायांनी ______ हा किल्ला बांधला.
उत्तर : प्रतापगड
२. ‘अ’ गट व ‘ब’ गट यांची योग्य जोड्या लावा
| अ गट | ब गट |
|---|---|
| बाजी पासलकर | सुपे परगण्याचे सरदार |
| बाजाजी निंबाळकर | शिवरायांचे सासरे |
| समशेरसिंह मोरे | कोकण भागातील धुमाकूळ |
| यशवंतराव मोरे | जावळीचे जहागीरदार |
३. पुढील प्रश्नांची एका वाक्यात उत्तरे लिहा
१) शिवरायांना विरोध करणारी मंडळी कशाचा हेवा करत असत?
उत्तर : शिवरायांच्या वाढत्या सामर्थ्याचा व कर्तृत्वाचा हेवा करत असत.
२) शिवरायांच्या स्वराज्याला कोणते सरदार विरोध करत होते?
उत्तर : जावळीचे मोरे आणि काही मावळातील सरदार स्वराज्याला विरोध करत होते.
३) जावळीच्या मोऱ्यांना आदिलशहाने कोणता किताब दिला होता?
उत्तर : आदिलशहाने त्यांना “चंद्रराव” हा किताब दिला होता.
४) मोऱ्यांची जहागिरी कोणत्या कोकणात होती?
उत्तर : मोऱ्यांची जहागिरी जावळीच्या प्रदेशात होती.
४. पुढील प्रश्नांची दोन ते तीन वाक्यांत उत्तरे लिहा
(१) जावळीच्या मोऱ्यांचा स्वराज्यावर कोणता परिणाम झाला?
उत्तर :
जावळीच्या मोऱ्यांनी स्वराज्याला विरोध केला.
त्यामुळे शिवरायांना त्यांच्याविरुद्ध लढावे लागले.
नंतर जावळी जिंकून शिवरायांनी स्वराज्य अधिक मजबूत केले.
(२) शिवरायांनी जावळीतील स्वारी का केली?
उत्तर :
जावळीचा प्रदेश अत्यंत महत्त्वाचा होता.
तेथून कोकण आणि घाटमाथ्यावर नियंत्रण मिळत होते.
म्हणून शिवरायांनी जावळी जिंकण्याचा निर्णय घेतला.
(३) स्वराज्याच्या संरक्षणासाठी प्रतापगड किल्ला का बांधला?
उत्तर :
प्रतापगड हा डोंगराळ आणि मजबूत किल्ला होता.
तो कोकण प्रदेशाच्या संरक्षणासाठी महत्त्वाचा होता.
म्हणून शिवरायांनी प्रतापगड किल्ला बांधला.
धडा .9 प्रतापगडावरील पराक्रम | स्वाध्याय प्रश्नोत्तरे (इयत्ता चौथी इतिहास)
१. रिकाम्या जागी कंसातील योग्य पर्याय निवडून वाक्य पूर्ण करा
१) शिवरायांच्या वाढत्या हालचाली ऐकून ______ दरबार काळजीत पडला.
उत्तर : आदिलशाही
२) विजापूर दरबारी ______ हा तुफान ताकदीचा सरदार होता.
उत्तर : अफजलखान
३) अफजलखान बारा वर्षे ______ सुभेदार होता.
उत्तर : वाईचा
४) शिवराय व अफजलखान यांची ______ माचीवर भेटण्याची जागा निश्चित झाली.
उत्तर : प्रतापगडाखालच्या
५) अफजलखान मारला गेला, ही बातमी ______ विजापूर दरबारी पोहोचली.
उत्तर : फाजलखानामुळे
२. ‘अ’ गट व ‘ब’ गट यांची योग्य जोड्या लावा
अ गट ब गट
पंताजी गोपीनाथ शिवरायांचे वकील
बडा सय्यद अफजलखानाचा अंगरक्षक
कृष्णाजी भास्कर अफजलखानाचा वकील
जिवा महाला शिवरायांचा अंगरक्षक
३. दिलेल्या अक्षरांपासून योग्य शब्द तयार करा
१) ता प र ड प → प्रतापगड
२) व र य शि → शिवराय
३) खा अ ज ल फ → अफजलखान
४. पुढील विधाने चूक की बरोबर ते लिहा
१) बडीसाहेबिणीने दरबारात खडा सवाल करताच दरबारातील सर्व सरदार शिवाजीचा बंदोबस्त करण्यास तयार झाले.
उत्तर : चूक
२) भल्याबुऱ्या कोणत्याही मार्गाने आपले काम करून दाखवण्याचा अफजलखानाचा हातखंडा होता.
उत्तर : बरोबर
३) शिवराय अफजलखानाशी उघड्या मैदानावर लढाई करण्यास तयार झाले.
उत्तर : चूक
४) प्रतापगडावर चालून जाणे सोपे नव्हते.
उत्तर : बरोबर
५) संपूर्ण आदिलशाही शिवरायांना देण्यास अफजलखान तयार झाला.
उत्तर : चूक
५. पुढील प्रश्नांची प्रत्येकी एका वाक्यात उत्तरे लिहा
१) आदिलशाही दरबारापुढे कोणता महत्त्वाचा प्रश्न होता?
उत्तर : शिवाजी महाराजांचा बंदोबस्त करण्याचा प्रश्न होता.
२) अफजलखानाने कोणता विडा उचलला?
उत्तर : शिवाजी महाराजांना जिवंत किंवा मृत पकडून विजापूरला आणण्याचा विडा उचलला.
३) शिवरायांच्या अंगरक्षकांत कोणकोणाचा समावेश होता?
उत्तर : जिवा महाला, संभाजी कावजी व इतर मावळे होते.
४) प्रेमळपणाचे सोंग घेऊन अफजलखानाने शिवरायांना कोणता निरोप पाठवला?
उत्तर : भेट घेण्यासाठी प्रतापगडावर येण्याचा निरोप पाठवला.
५) बडा सय्यद कशात पटाईत होता?
उत्तर : तलवार चालवण्यात पटाईत होता.
६. पुढील विधानांची दोन ते तीन वाक्यांत कारणे लिहा
(१) शिवराय प्रतापगडावर गेले, ही बातमी खानाला कळताच तो चिडला.
उत्तर :
शिवराय प्रतापगडावर गेल्यामुळे खानाला तिथे जावे लागणार होते. प्रतापगड डोंगराळ आणि कठीण प्रदेश होता. त्यामुळे खानाला राग आला.
(२) “होता जिवा म्हणून वाचला शिवा” अशी म्हण रूढ झाली.
उत्तर :
अफजलखानाचा अंगरक्षक बडा सय्यद शिवाजी महाराजांवर हल्ला करणार होता. तेव्हा जिवा महालाने त्याला ठार मारले. त्यामुळे शिवाजी महाराज वाचले आणि ही म्हण प्रसिद्ध झाली.
(३) विजापूरात हाहाकार उडाला.
उत्तर :
अफजलखान हा आदिलशाहीचा बलाढ्य सरदार होता. त्याचा मृत्यू झाल्याची बातमी विजापूरला पोहोचताच दरबारात घबराट पसरली. त्यामुळे विजापूरात हाहाकार उडाला.
७. पुढील प्रश्नांची प्रत्येकी दोन ते तीन वाक्यांत उत्तरे लिहा
(१) शिवरायांनी अफजलखानाशी युक्तीने सामना देण्याचे का ठरवले?
उत्तर :
अफजलखानाकडे मोठे सैन्य होते. उघड्या मैदानावर लढाई केल्यास नुकसान होऊ शकत होते. त्यामुळे शिवरायांनी युक्तीने सामना देण्याचे ठरवले.
(२) शिवरायांनी गडाखाली उतरून यावे म्हणून अफजलखानाने कोणते दोन डाव टाकले?
उत्तर :
अफजलखानाने तुळजापूर व पंढरपूर येथील देवस्थानांचा अपमान केला. तसेच शिवरायांना प्रेमाने भेटीसाठी बोलावले. त्यामुळे शिवराय गडाखाली उतरतील असा त्याचा विचार होता.
(३) अफजलखानाच्या फौजेची दाणादाण कशी उडाली?
उत्तर :
अफजलखान मारला गेल्यानंतर मराठा सैन्याने अचानक हल्ला केला. त्यामुळे खानाचे सैन्य घाबरले आणि पळापळ झाली. त्यांची मोठी हानी झाली.
(४) अफजलखानाच्या भेटीस जाताना शिवरायांनी आपल्या सरदारांना काय सांगितले?
उत्तर :
जर आपल्यावर संकट आले तर लगेच हल्ला करावा असे शिवरायांनी सांगितले. स्वराज्याचे रक्षण करणे हे सर्वांचे कर्तव्य आहे असे त्यांनी सांगितले.
८. पुढील विषयांवर तीन ते चार वाक्यांत माहिती लिहा
(१) अफजलखान
अफजलखान हा आदिलशाहीचा पराक्रमी सरदार होता. शिवाजी महाराजांचा पराभव करण्यासाठी त्याला पाठवले गेले. त्याने शिवाजी महाराजांना भेटीसाठी बोलावले. प्रतापगडावर झालेल्या भेटीत शिवाजी महाराजांनी त्याचा वध केला.
(२) अफजलखान – शिवराय भेट
प्रतापगडाच्या पायथ्याशी शिवाजी महाराज व अफजलखान यांची भेट झाली. भेटीदरम्यान अफजलखानाने शिवाजी महाराजांवर कपटाने हल्ला केला. शिवाजी महाराजांनी वाघनखाने त्याच्यावर प्रहार केला. त्यामुळे अफजलखान ठार झाला.
आकारिक मूल्यमापन
तोंडीकाम
१) अफजलखान चालून येण्याची बातमी आल्यावर शिवरायांनी कोणत्या गडावर कूच केले?
उत्तर : प्रतापगड
२) अफजलखानाने कोणत्या देवालयांना उपद्रव दिला?
उत्तर : तुळजापूर व पंढरपूर
३) शिवराय आणि खानाची भेट कोठे झाली?
उत्तर : प्रतापगडाच्या पायथ्याशी
४) शिवरायांनी संरक्षणासाठी कोणती शस्त्रे जवळ ठेवली होती?
उत्तर : वाघनख व बिचवा
५) शिवराय आणि अफजलखान यांच्या वकिलांची नावे सांगा.
उत्तर : पंताजी गोपीनाथ आणि कृष्णाजी भास्कर
६) या भेटीप्रसंगी जिवाजी महालाबरोबर आणखी मोठा पराक्रम कोणी केला?
उत्तर : संभाजी कावजी
७) जिवाजी महालाच्या पराक्रमामुळे पुढे कोणती म्हण रूढ झाली?
उत्तर : “होता जिवा म्हणून वाचला शिवा.”
धडा.10. शर्थीने खिंड लढवली | स्वाध्याय प्रश्नोत्तरे (इयत्ता चौथी इतिहास)
१. रिकाम्या जागी योग्य शब्द लिहा
१) सिद्दी जोहरने ______ गडाला चौफेर वेढा घातला.
उत्तर : पन्हाळगड
२) बाजीप्रभूंची ______ बघून शिवराय गहिवरले.
उत्तर : स्वामिनिष्ठा
३) तोफांचे आवाज ऐकताच, स्वामिनिष्ठ ______ प्राण सोडला.
उत्तर : बाजीप्रभूंनी
४) स्वामिनिष्ठांच्या रक्ताने ______ पावन झाली.
उत्तर : घोडखिंड
५) घोडखिंड ‘______’ या नावानेच इतिहासात अमर झाली.
उत्तर : पावनखिंड
२. रिकाम्या जागी कंसातील योग्य पर्याय निवडून वाक्य पूर्ण करा
१) अफजलखानाच्या वधानंतर शिवरायांनी विजापूरकरांच्या ताब्यातील ______ जिंकला.
उत्तर : पन्हाळगड
२) शिवरायांचा नाश करण्यासाठी आदिलशहाने ______ या सरदाराला पाठवले.
उत्तर : सिद्दी जोहर
३) शिवराय वेढ्यातून निसटताच, त्यांचा पाठलाग करण्याचे काम सिद्दी जोहरने ______ याच्यावर सोपवले.
उत्तर : सिद्दी मसूद
४) बाजीप्रभू देशपांडे ______ धारातीर्थी पडले.
उत्तर : स्वराज्यासाठी
३. कोण ते लिहा
१) शूर पण क्रूर होता –
उत्तर : सिद्दी जोहर
२) घोडखिंडीत शर्थीची झुंज देणारे –
उत्तर : बाजीप्रभू देशपांडे
३) वेढ्यातून निसटून जाणारे –
उत्तर : शिवाजी महाराज
४. पुढील घटना कालानुक्रमे लिहा
(१) अफजलखानाचा वध
(२) सिद्दी जोहरने पन्हाळगडाला वेढा दिला
(३) शिवराय वेढ्यातून निसटले
(४) बाजीप्रभू धारातीर्थी पडले
५. पुढील विधाने चूक की बरोबर ते लिहा
१) सिद्दी जोहर शूर, कडक शिस्तीचा; पण क्रूर होता.
उत्तर : बरोबर
२) शिवरायांच्या अपेक्षेप्रमाणे पावसाळा सुरू झाल्यावर सिद्दीने पन्हाळगडाचा वेढा उठवला.
उत्तर : चूक
३) शिवरायांच्या हुबेहूब सोंग केलेल्या शिवाजीला सिद्दी जोहरने बक्षीस दिले.
उत्तर : चूक
४) शत्रू घोडखिंडीत गाठल्यावर शिवरायांचे जीवन आणि स्वराज्य धोक्यात होते.
उत्तर : बरोबर
५) विशाळगडाच्या वेढ्यातून निसटून शिवराय पन्हाळगडाकडे गेले.
उत्तर : चूक
६. पुढील प्रश्नांची एका वाक्यात उत्तरे लिहा
१) सिद्दी जोहर वेढा कधी उठवेल असे शिवरायांना वाटत होते?
उत्तर : पावसाळा सुरू झाल्यावर वेढा उठवेल असे वाटत होते.
२) शिवरायांनी पन्हाळगडाच्या वेढ्यातून सुटका करण्यासाठी सिद्दीला कोणता निरोप पाठवला?
उत्तर : “लवकरच किल्ला स्वाधीन करतो” असा निरोप पाठवला.
३) विशाळगडाला जाताना शिवरायांच्या सोबत कोण होते?
उत्तर : बाजीप्रभू देशपांडे आणि काही मावळे होते.
४) सिद्दी जोहर का चवताळला?
उत्तर : शिवराय वेढ्यातून निसटले हे कळताच तो चवताळला.
७. पुढील प्रश्नांची उत्तरे लिहा
१) विशाळगडाकडे जाताना शिवराय बाजीप्रभूंना काय म्हणाले?
उत्तर : शत्रूंना घोडखिंडीत अडवून ठेवण्यास सांगितले.
२) तोफांचे आवाज ऐकताच बाजीप्रभूंनी कोणते उद्गार काढले?
उत्तर : “महाराज सुखरूप पोहोचले!” असे उद्गार काढले.
३) बाजीप्रभू धारातीर्थी पडले, ही वार्ता समजताच शिवरायांनी कोणते उद्गार काढले?
उत्तर : “स्वराज्यासाठी मोठे बलिदान झाले” असे उद्गार काढले.
८. पुढील विधानांची कारणे लिहा
(१) आदिलशहा भयंकर चिडला.
उत्तर :
अफजलखानाचा वध झाला आणि शिवरायांनी पन्हाळगड जिंकला. त्यामुळे आदिलशहा संतापला. शिवरायांचा पराभव करण्यासाठी त्याने सिद्दी जोहरला पाठवले.
(२) सिद्दी जोहरचे सैन्य बेसावध राहिले.
उत्तर :
शिवरायांनी किल्ला स्वाधीन करतो असा निरोप पाठवला. त्यामुळे शत्रू निष्काळजी झाले. याच संधीचा फायदा घेऊन शिवराय वेढ्यातून निसटले.
(३) शिवरायांच्या सेवेतला शिवाजी अमर झाला.
उत्तर :
शिवा काशीदने शिवाजी महाराजांचे सोंग घेतले. त्यामुळे शत्रू त्याला पकडून घेऊन गेले. त्याच्या बलिदानामुळे शिवराय सुटले आणि तो इतिहासात अमर झाला.
(४) पावनखिंड इतिहासात अमर झाली.
उत्तर :
बाजीप्रभू देशपांडे यांनी घोडखिंडीत शत्रूशी प्राणपणाने लढाई केली. त्यांनी स्वराज्यासाठी बलिदान दिले. त्यामुळे घोडखिंड “पावनखिंड” म्हणून प्रसिद्ध झाली.
९. पुढील प्रश्नांची दोन ते तीन वाक्यांत उत्तरे लिहा
(१) पन्हाळगडाच्या वेढ्यातून बाहेर पडण्यासाठी शिवरायांनी कोणती युक्ती योजली?
उत्तर :
शिवरायांनी सिद्दी जोहरला किल्ला स्वाधीन करतो असा निरोप पाठवला. त्यामुळे शत्रू बेसावध झाले. रात्रीच्या अंधारात शिवराय वेढ्यातून निसटले.
(२) बाजीप्रभूंना घोडखिंडीत सोडून जाताना शिवरायांनी मन का आवरले?
उत्तर :
बाजीप्रभू स्वराज्यासाठी लढण्यास तयार होते. शिवरायांना त्यांच्यावर पूर्ण विश्वास होता. स्वराज्य वाचवण्यासाठी त्यांनी मन कठोर केले.
(३) बाजीप्रभूंनी शत्रूला घोडखिंडीत रोखण्यासाठी कोणती योजना आखली?
उत्तर :
बाजीप्रभूंनी घोडखिंडीत शत्रूला अडवून ठेवले. त्यांनी मावळ्यांसह प्राणपणाने लढाई केली. त्यामुळे शिवराय विशाळगडावर पोहोचले.
१०. तीन ते चार वाक्यांत माहिती लिहा
(१) सिद्दी जोहर
सिद्दी जोहर हा आदिलशाहीचा सरदार होता. शिवाजी महाराजांचा पराभव करण्यासाठी त्याला पाठवण्यात आले. त्याने पन्हाळगडाला वेढा दिला. पण शिवाजी महाराज वेढ्यातून निसटले.
(२) बाजीप्रभू देशपांडे
बाजीप्रभू देशपांडे हे शिवाजी महाराजांचे पराक्रमी सरदार होते. त्यांनी घोडखिंडीत शत्रूशी प्राणपणाने लढाई केली. स्वराज्यासाठी त्यांनी बलिदान दिले. त्यांच्या पराक्रमामुळे घोडखिंड “पावनखिंड” म्हणून प्रसिद्ध झाली.
आकारिक मूल्यमापन | Iyatta Chauthi Swadhyay Free Pdf
तोंडीकाम
१) सिद्दी जोहर हा कोणाचा सरदार होता?
उत्तर : आदिलशहाचा
२) घोडखिंडीची वाट कशी होती?
उत्तर : अरुंद व कठीण होती.
३) जखमी होऊन पडलेल्या बाजीप्रभूंचे सारे लक्ष कोठे होते?
उत्तर : विशाळगडाकडून येणाऱ्या तोफांच्या आवाजाकडे होते.
४) शिवरायांच्या सेवेतला केशवभू करणाऱ्या शिवाजीबद्दल तुम्हाला अभिमान का वाटतो?
उत्तर : त्याने स्वराज्यासाठी बलिदान दिले.
५) बाजीप्रभूंमध्ये तुम्हाला जाणवलेले दोन गुण सांगा.
उत्तर : शौर्य आणि स्वामिनिष्ठा